Zihin Haritası Nasıl Çizilir? Ders Çalışmada Etkili mi?

Zihin haritası çizmek popüler ama “her öğrenci için çalışıyor” demek doğru değil. Bu yazıda yöntemin nasıl çizildiğini, hakkındaki iki farklı araştırma sonucunu ve hangi derslerde işe yarayabileceğini dürüstçe anlattık.
Zihin haritası, bir konunun ana fikrini kâğıdın ortasına yazıp ondan dallanan alt başlıkları anahtar sözcüklerle çizmektir. 2002’de 50 tıp öğrencisiyle yapılan bir çalışma, yöntemi kullananların bilgiyi bir hafta sonra daha iyi hatırladığını bulmuştur; ancak 2010’da 131 öğrenciyle yapılan bir başka çalışma standart not almadan anlamlı bir fark bulmamıştır. Yani yöntem bazı öğrencilere ve bazı konulara uyar; herkes için garanti değildir.
Zihin haritası nedir?
Zihin haritası (İngilizcesiyle mind map), bir konuyu doğrusal cümleler yerine merkezden dışa doğru dallanan bir şemayla göstermektir. Ortaya ana kavram yazılır; dallar alt başlıkları, dalcıklar ise ayrıntıları taşır. Yöntem Tony Buzan’ın kitaplarıyla yaygınlaştı. Amaç, konunun bütün yapısını tek bakışta görmek ve bağlantıları kurmaktır.
6 adımda zihin haritası çizimi
- Yatay kâğıt kullanın. Boş bir A4’ü yan çevirin; dallar için yer kalır.
- Ortaya konuyu yazın. Tek bir kavram: “Hücre bölünmesi” gibi. Kelimeyi küçük bir çerçeveye alın.
- Ana dalları çizin. Konunun 3-5 ana başlığını merkezden çıkan çizgilere yazın. Çizgi üstüne tek sözcük yazın.
- Alt dalları ekleyin. Her ana dala anahtar sözcükler, rakamlar, formüller ekleyin. Cümle değil, ipucu yazın.
- Renk ve küçük resim kullanın. Her ana dala bir renk verin; akılda kalan bir çizim ekleyin. Süsleme değil, ayırt etme amaçlı.
- Kapatıp yeniden çizin. Haritaya bakmadan boş kâğıda aynı konuyu hafızadan çizmeyi deneyin. Eksik kalan dallar tekrar edilecek yerlerdir.
Altıncı adım en önemlisidir: hazır haritayı okumak yerine hafızadan çizmek, kendini sınamaya dönüşür. Benzer biçimde Cornell sisteminde sağ alanı kapatıp soruları cevaplıyoruz.
Örnek: hücre bölünmesi
Yukarıdaki haritada tek bakışta iki dal var: mitoz ve mayoz. Her dalın altında sayı (2 ya da 4 yavru hücre) ve kromozom sayısının ne olduğu yazıyor. Aynı bilgiyi paragrafla okusaydınız farkı daha geç görebilirdiniz. Bu, haritanın en güçlü yanı: karşılaştırmalı konuları yan yana göstermesi.
Araştırmalar ne diyor?
Yöntemin etkisi konusunda araştırmalar tek yönlü değil:
| Çalışma | Katılımcı | Bulgu |
|---|---|---|
| Farrand, Hussain, Hennessy (2002), Medical Education | 50 tıp öğrencisi | Yöntemi kullananlarda olgusal bilgiyi bir hafta sonra hatırlama daha iyi |
| BMC Medical Education (2010) | 131 birinci sınıf tıp öğrencisi | Standart not alma ile zihin haritası arasında anlamlı fark bulunmadı |
İki çalışma da tıp öğrencileriyle yapıldı; ortaokul öğrencileri için Türkiye’de yapılmış ve sizi “şu kadar net artar” diyerek ikna edecek bir veri bulamadık. Dürüst sonuç şu: yöntem bazı öğrenciler için hatırlamayı artırabilir, ama sihirli bir çözüm değildir. En güvenli yol, 2-3 konuda deneyip kendi denemelerinizde farkı gözlemlemektir.
Hangi derste, kimde işe yarar?
- İşe yarayabilir: Fen Bilimleri’nde kavramlar arası ilişki (hücre, kalıtım), İnkılap Tarihi’nde olay-neden-sonuç zinciri, Türkçe’de konu kümeleri (anlam bilgisi başlıkları).
- Daha az uygun: Adım adım işlem gerektiren matematik soruları; burada çözüm basamakları ve yanlış defteri daha doğrudur.
- Görsel düşünmeyi sevenler haritadan daha çok yararlanır; yazıyla rahat edenler için Cornell ya da özet daha uygun olabilir. Hangi yöntemin size uyduğunu görmek için en etkili ders çalışma yöntemleri yazımıza göz atın.
Sık yapılan hatalar
- Dallarda cümle yazmak. Harita, anahtar sözcükler içindir.
- Süslemeye vakit harcamak. Renk ayırt etmek için; resim çizmek konunun yerine geçmez.
- Hazır haritayı sadece okumak. Hatırlamayı güçlendiren, haritayı kendi çizmek ve hafızadan yeniden çizmektir.
- Her konuya uygulamak. Konu bağlantılı değilse harita gereksizdir.
Refleks’te çalışma yöntemi rehberliği
Refleks’te öğrenciyle haftalık birebir görüşmelerde hangi yöntemin hangi derste işe yaradığını birlikte deniyoruz; kimine zihin haritası, kimine Cornell ya da yanlış defteri daha iyi geliyor. Amacımız yöntemi öğrenciye dayatmak değil, onun için işe yarayanı bulmak. Bilgi için bize yazabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Zihin haritası nedir?
Bir konunun ana kavramını kâğıdın ortasına yazıp ondan dallanan alt başlıkları anahtar sözcüklerle gösteren şemadır. Konunun bütününü ve bağlantılarını tek bakışta görmeye yarar.
Zihin haritası nasıl çizilir?
Yatay bir kâğıdın ortasına konuyu yazın, 3-5 ana dal çizin, her dala anahtar sözcükler ekleyin, dalları renklendirin ve sonunda haritaya bakmadan hafızadan yeniden çizmeyi deneyin.
Zihin haritası ders çalışmada etkili mi?
Araştırmalar karışık. 2002’de 50 tıp öğrencisiyle yapılan çalışma bir hafta sonra daha iyi hatırlama bulmuş; 2010’da 131 öğrenciyle yapılan çalışma standart not almadan anlamlı fark bulmamıştır. Etki kişiye ve konuya göre değişir.
Zihin haritası hangi derslerde kullanılır?
Kavramlar arası ilişkinin önemli olduğu fen, tarih ve konu kümelerinin bulunduğu derslerde işe yarar. Adım adım işlem gerektiren matematik sorularında daha az uygundur.
Zihin haritası mı, Cornell mi?
Biri diğerinin yerine geçmez. Cornell, ders notunu soru-cevap tekrarına çevirir; zihin haritası konunun yapısını gösterir. Denemeler yaparak size uyanı seçebilir ya da ikisini birlikte kullanabilirsiniz.
Zihin haritasını bilgisayarda yapmak olur mu?
Olur; ücretsiz şema uygulamaları var. Ancak elle çizmek ve hafızadan yeniden çizmek öğrencilerin çoğu için daha etkili bir tekrar yolu.
Bu yazı, Kahramanmaraş Onikişubat’ta 5-8. sınıf öğrencileriyle çalışan eğitimci ve rehberlik ekibimiz tarafından hazırlandı. Son güncelleme: .



